/       /       /    Typowy i niebezpieczny błąd przy projektowaniu płytek drukowanych
Wesprzyj projekt na Patreon


Typowy i niebezpieczny błąd przy projektowaniu płytek drukowanych

Dziś mam artykuł nie bez powodu, jak to się mówi, „na temat”. Będzie o jednym, ale z jakiegoś powodu często spotykanym błędzie — i to nie tylko popełnianym przez początkujących, lecz także całkiem doświadczonych inżynierów.
Od razu zaznaczę, że ten wpis nie powstał bynajmniej po to, żeby kogoś hejtować, lecz raczej dla bezpieczeństwa. Uwierzcie, mam ku temu ważne i obiektywne powody.

Przypominam: żeby być na bieżąco z nowymi tematami na blogu, polecam obserwować mnie na Instagramie. Będę tam publikować powiadomienia o wszystkich nowych wpisach, a może też pisać po prostu o czymś ciekawym — link do konta

Można też subskrybować aktualizacje i nowe artykuły na kanale Telegram — https://t.me/KirichBlog

Temat tego artykułu sięga bardzo odległych czasów, a przynajmniej roku 2008, kiedy na pewnej znanej stronie zobaczyłem przykład zasilacza. Tak, u góry napisano właśnie „ИПБ” — chyba tylko autor wie, co to znaczy, bo ja znam tylko dwa podobne skróty: ИИП (impulsowy zasilacz) i ИБП (zasilacz awaryjny). Ale to już drobiazg — skróty wymyślono po to, żeby autorzy mogli zapisywać je tak, jak im wygodnie... (sarkazm)


Kwestia szczegółów układu to już zupełnie inny temat i w tym przypadku nie ma żadnego związku z problemem. W zasadzie układ wcale nie musi działać — dziś mówimy o czymś innym, o prowadzeniu ścieżek.
Otóż autor zamieścił tam projekt ścieżek, który do dziś każdy chętny może pobrać.

Są tu trzy kluczowe kwestie:
1. Jeśli dokładnie przyjrzeć się projektowi ścieżek, widać, że ścieżki przewodzące prąd po stronie gorącej i zimnej biegną bardzo blisko siebie.
2. Ten błąd w żaden sposób nie wpływa na działanie urządzenia, ale stwarza zagrożenie dla osoby, która będzie je składać, a potem użytkować.
3. Projekt ścieżek udostępniono publicznie.


Jeśli przyjrzeć się uważnie, widać, jak mała jest odległość między ścieżkami przewodzącymi prąd. Skala na rysunku wynosi 1,27 mm.
Po lewej zaznaczono ścieżkę po stronie „gorącej”, po prawej — po stronie „zimnej”.
Właściwie dość trudno tu rozpoznać, które ścieżki są które, bo nie zaznaczono miejsc montażu elementów. W każdym razie widać, że na płytce praktycznie nie ma żadnych wyraźnych odstępów, a wyjście znajduje się po prawej; widać też miejsca na duże kondensatory elektrolityczne.


Poruszyłem wtedy ten temat na forum. Autor długo nie mógł zrozumieć, o co chodzi, i pisał coś w rodzaju: „Moim zadaniem jest wymyślić układ, przecież działa, złożyłem już dwa zasilacze, wszystko jest świetnie” itp.
Po pewnym czasie ten sam autor (chyba nietrudno znaleźć jego nick) znów zaproponował wykorzystanie swojego dzieła, na co odpowiedzieliśmy ja i Borodacz. Nawiasem mówiąc, była rozmowa o tym, żeby administratorzy usunęli jego projekt ze strony, ale nie wiem, dlaczego tego nie zrobili.


I oto, 15 lat później, YouTube podsuwa mi w polecanych film o ładowarce. Ponieważ interesuję się takimi rzeczami, postanowiłem go obejrzeć.


I wtedy ogarnęło mnie dziwne uczucie déjà vu. Znów widzę potencjalnie niebezpieczny projekt ścieżek, więc pytam autora, gdzie uczył się projektować płytki i czy wie, że jego płytka jest niebezpieczna.
Niestety autor usunął ten krótki wątek komentarzy i zostały mi tylko zrzuty ekranu. W tym przypadku nie była to prywatna korespondencja, więc sądzę, że mogę ją opublikować.


Najpierw zauważyłem coś dziwnego na filmie, ale pomyślałem, że może mi się tylko wydaje. Na szczęście autor udostępnił publicznie archiwum, w którym znajduje się projekt ścieżek w Sprint-Layout.


Zaznaczyłem tu sąsiednie ścieżki. Ta u góry, w kształcie litery L, należy do strony pierwotnej, a pozostałe — do wyjścia. Chodzi o długi odcinek biegnący równolegle
do masy wyjściowej ładowarki.


Po przybliżeniu widać, że przy siatce o kroku 1,27 mm odległość między ścieżkami wynosi około 0,9 mm. Początkowo napisałem autorowi o 0,7 mm, ale tylko pobieżnie rzuciłem okiem; zresztą niczego to nie zmienia.


Kluczowy problem jest taki sam jak ten pokazany na samym początku. Przyjmuje się, że napięcie przebicia wynosi około 1 mm = 1 kV, czyli przy odstępie 0,9 mm przebicie może nastąpić już przy 900 V. Mowa przy tym o przebiciu przez suche i czyste podłoże. Jeśli jednak działa wentylator, który nawiewa kurz, a potem urządzenie trafi na przykład do garażu (w końcu to ładowarka), gdzie panuje wilgoć, przebicie może nastąpić przy znacznie niższym napięciu.

Napisałem autorowi mniej więcej coś takiego, a w odpowiedzi wspomniał on również o „większości urządzeń fabrycznych”, ale zignorował moją prośbę o podanie choć jednego przykładu. Chociaż znam co najmniej jedno urządzenie fabryczne z podobnym problemem — pokażę je wam na końcu.


Niestety moje odpowiedzi nie są już dostępne, ale odpisałem, że nie mam ani akademickiego, ani praktycznego interesu w wykonywaniu za kogoś pracy, czyli zysk z takiego działania jest bliski zeru.
Autor najwyraźniej uznał, że przez słowo „zysk” mam na myśli pieniądze, choć wcale tak nie jest — jeszcze do tego wrócę.


Co właściwie mamy? Przyjrzyjmy się temu na przykładzie typowego schematu zasilacza.
Zasilacz (bo właśnie o nim mówimy) ma najczęściej trzy elementy łączące część „niebezpieczną” z „bezpieczną”:
1. Transformator, czasem są dwa, na przykład transformator mocy i transformator separujący galwanicznie
2. Kondensator Y; czasem jest ich kilka, a niekiedy montuje się nawet dwa szeregowo, żeby zwiększyć poziom bezpieczeństwa. Przykładem są zasilacze do sprzętu medycznego.
3. Układ sprzężenia zwrotnego, najczęściej transoptor.


Określa się też wartości napięcia, które powinna wytrzymać izolacja: dla klasy urządzeń domowych najczęściej jest to 2xMOOP, a dla urządzeń medycznych odpowiednio 2xMOPP.
Poniższa tabelka podaje minimalne odstępy i napięcie izolacji dla dwóch wariantów: płytki, na której może osadzać się kurz, oraz płytki pracującej w czystych warunkach. W uproszczeniu: pierwszy wariant to otwarty zasilacz albo zasilacz z wentylatorem, a drugi — zasilacz w całkowicie zamkniętej obudowie.
Jest też współczynnik 1x, stosowany w wymaganiach dotyczących izolacji od uziemionej obudowy.

Czyli mamy, powiedzmy, zasilacz do urządzeń domowych pracujący w otwartej obudowie. Izolacja powinna więc wytrzymać 3 kV, a minimalny odstęp powinien wynosić 5 mm. Mowa tu właśnie o wartościach minimalnych — jeśli możecie zrobić większy odstęp, zróbcie to. Na pewno nie zaszkodzi.
Najmniejszy odstęp najczęściej wypada pod transoptorem. Nie mierzy się go między środkami otworów na wyprowadzenia, lecz między najbliższymi krawędziami pól lutowniczych. Na przykład typowy rozstaw wyprowadzeń transoptora PC817 wynosi 7,5 mm, a średnica pola lutowniczego to 2 mm. Jeśli więc zamontujemy go „jak jest”, otrzymamy odstęp 5,5 mm — czyli niemal na styk.
Żeby wydłużyć drogę upływu, stosuje się inny typ transoptora albo zwiększa rozstaw wyprowadzeń — ja zwykle zwiększam go o 1,25 mm. W najbardziej newralgicznych miejscach bardzo pomaga też szczelina w laminacie.

Przykład zasilacza do zastosowań medycznych można znaleźć w recenzji Meanwell RPS-120-27


A teraz przyjrzyjmy się kilku przykładom.
Na początek markowy zasilacz Meanwell EPP-100-12. Na zdjęciu widać miejsce montażu transformatora i kondensatora Y.


Na dodatkowej płytce zamontowano transoptory. Jak pisałem wyżej, rozstaw ich wyprowadzeń jest większy, a pod nimi znajduje się jeszcze szczelina.


Idziemy dalej. Mniej znana firma Sanmim, zasilacz GPT70A-12
Widzimy tu dokładnie to samo: duże odstępy między elementami i szczeliny izolacyjne.


Kolejny zasilacz, najpewniej również markowy, kupiony jako używany. Recenzja istnieje, ale szczerze mówiąc, nie chce mi się jej szukać — te i inne zdjęcia pochodzą z moich recenzji.
Tutaj mamy podwójny kondensator Y, szczeliny izolacyjne i duże odstępy. Ten zasilacz był wyraźnie przeznaczony do montażu w zamkniętej obudowie.


Ale skomplikujmy sytuację: weźmy zasilacze ewidentnie chińskie. Przez „chińskie” rozumiem tu zupełnie bezmarkowe urządzenia.
Tutaj rozwiązanie jest prostsze, ale odstęp między stykami i tak wyraźnie przekracza 5 mm.


W zasilaczach nieco lepszej jakości sytuacja wygląda podobnie, ale pojawiają się już szczeliny izolacyjne.


Drugi zasilacz na powyższym zdjęciu ma inny problem: zamiast kondensatora Y zastosowano zwykły kondensator wysokonapięciowy. To również jest złe rozwiązanie — opowiadałem już o tym w jednym z filmów i w artykule.


A teraz trochę smutnych wieści: niektóre chińskie zasilacze mają jednak problemy. Przykładem jest „ludowy” zasilacz.


Chińczycy z jakiegoś powodu się nie popisali i zrobili zbyt mały odstęp. Tak, próbowali dodać szczelinę izolacyjną, ale gdyby ją przedłużyli, a dokładniej połączyli ze sobą dwie szczeliny, byłoby dobrze. Niestety.


Trzeba jednak powiedzieć, że w pierwszej rewizji odstęp był jeszcze mniejszy. W nowej po prostu zmniejszyli szerokość ścieżki, zwiększając tym samym odstęp.


Nasuwające się pytanie: dlaczego pokazuję tylko fabryczne rozwiązania? Żaden problem, pokażę swoje.
Na początek ładowarka do akumulatora 24 V, prąd ładowania do 8 A. Montowaliśmy je w zasilaczach awaryjnych, gdy na Ukrainie były planowe przerwy w dostawie prądu.
Tak, to było 20 lat temu, o czym świadczy data ostatniej edycji plików. I tak, jest tu sporo własnych wpadek, ale do bezpieczeństwa naprawdę nie ma się czego przyczepić: w najwęższym miejscu odstęp wynosi około 6,5 mm, mimo że wyjście było uziemione!


Kolejny przykład prostego zasilacza, o którym opowiadałem tutaj.


Przy okazji, ktoś wrzucił w moim wątku własną wersję ścieżek. Jak myślicie, czy jest bezpieczna?


Ten zasilacz był produkowany właściwie seryjnie. Tutaj również można ocenić odstęp między stroną pierwotną a wtórną.



Oczywiście i mnie zdarzały się błędy, bo nie myli się tylko ten, kto nic nie robi.

To również ładowarka do zasilacza awaryjnego, także produkowana seryjnie. Projekt powstał około 2001 roku i właśnie tutaj jest wpadka, do której się przyznaję: odstęp między stroną pierwotną a wtórną wynosił zaledwie około 4 mm, czyli trochę za mało.


Drugi przykład błędu jest nieco bardziej złożony. Chodzi o pierwotną część zasilacza mojego warsztatowego zasilacza laboratoryjnego.
Na pierwszy rzut oka wszystko jest w porządku, odstęp między stroną pierwotną a wtórną wyraźnie przekracza 5 mm.


Wszystko zepsuła jednak śrubka mocująca radiator, bo przebicie może nastąpić właśnie przez nią. Radiatory w ogóle przysparzają problemów i też trzeba to uwzględnić. W uproszczeniu sumujemy odstęp do przewodzącego elementu pasożytniczego (radiatora, mocowania) i od niego — suma powinna przekraczać 5–6 mm.
Przy okazji, na zrzucie ekranu widać napis na płytce. On również może czasem sprawić kłopoty. Znajdźcie wyżej zdjęcie ścieżek, które omawiamy, i odpowiedzcie na pytanie: co jest nie tak z umieszczonym na nich napisem? To takie zadanie na spostrzegawczość.


A teraz odpowiem na własne pytanie o fabryczne urządzenia, w których nie przestrzega się zasad bezpieczeństwa.
Mogę powiedzieć, że jak dotąd trafiło mi się chyba tylko jedno takie urządzenie (chińskich gadżetów nie liczę, to osobny temat), i to z serii urządzeń automatyki przemysłowej — automatyczny przełącznik zasilania rezerwowego.
Pod koniec recenzji sporo opowiadałem o jego problemie. Nie wiem, czy producent poprawił już ścieżki.


A oto „piękno” w tym samym urządzeniu: na niebiesko zaznaczona jest „zimna” strona, na czerwono obwody bezpośrednio połączone z napięciem wejściowym, a na pomarańczowo — obwody połączone z przewodem neutralnym sieci przy prawidłowym podłączeniu.


Jak wtedy pisałem, problem okazał się nie hipotetyczny, lecz całkiem realny — przez niego straciłem część swojego sprzętu.


Czasem zdarzają się błędy, gdy ktoś niby zrobił wszystko dobrze, ale potem coś sknocił i tego nie zauważył. Czyli najpierw zachował odpowiedni odstęp i dodał szczelinę izolacyjną, ale na koniec zapomniał, że wspólna wylewka miedzi przebiega blisko styków (zdjęcie z Habr).


O co właściwie chodzi i po co w ogóle napisałem ten post?
Sprawa jest prosta. Mogę zaakceptować źle działający układ, to, że zamiast 10k godzin popracuje tylko 100, a nawet to, że w ogóle nie będzie działał. Ale urządzenie w każdym przypadku musi być bezpieczne. To niepodważalna zasada: BEZPIECZNE i kropka!
Jeszcze gorzej, gdy dzielicie się swoim dziełem z innymi, często znacznie mniej doświadczonymi widzami czytelnikami.

Wiecie, jak widzą wasze ścieżki osoby, którym niektórzy autorzy radzą „poprawić je samodzielnie”?
Tak, nie żartuję — właśnie tak wygląda wasza płytka dla niedoświadczonej osoby. Często jest tak, że ktoś nie ma pojęcia o projektowaniu układów, jeszcze mniej o prowadzeniu ścieżek, ale lutownicę trzymać umie, w domu ma też żelazko, a części można kupić w sklepie. Mam opowiadać dalej?


Na koniec powtórzę: wasze urządzenie może działać kiepsko, wcale nie działać, być brzydkie, a mimo to działać świetnie — ale najważniejsza zasada jest taka, że musi być bezpieczne. Autor zaproponował pokrycie płytki lakierem. Mogę powiedzieć, że lakier pomaga tylko częściowo; czasem przebicie następuje nawet pod warstwą uretanu.
Mniej więcej to samo dotyczy osób, które wyprowadzają 12 V na złącza USB, puszczają 220 V skrętką itp., ale to temat na inną rozmowę.

Na dziś to już wszystko. Mam nadzieję, że nie byłem zbyt ostry, ale autor sam prosił o konstruktywną krytykę, więc nie ma sprawy — byłem maksymalnie konstruktywny i nie chciałem nikogo urazić, a tym bardziej hejtować. Przykłady hejtu („źle wymawiasz”, „źle nagrywasz”, „za długo”, „za krótko”) możecie zobaczyć pod niektórymi moimi filmami. Autor omawianego filmu ma dobre pomysły i w ogóle robi pożyteczną rzecz, ale bezpieczeństwo musi być na pierwszym miejscu.
Uważajcie, ludzkie życie jest bezcenne, dbajcie o nie.
Tę stronę znaleziono, wyszukując:
как влияет пересечений сигнальных линий при разводке печатной платы, ршибки разводки сигналов на пп, блок питания на ir2153 печатная плата, примеры разводки платы под pic16f, разводка платы повышающего пушпул, 2, ошибки трассировки испульных бп, типовые ошибки трассировки печатных плат, зазор между "горячей" и "холодной" частью платы, 4, 1, полигоны между токоведущими дорожками печатной платы, https://www.kirich.blog/stati/informaciya-dlya-nachinayuschih/1160-tipovaya-i-opasnaya-oshibka-pri-razvodke-pechatnyh-plat

Pytania i odpowiedzi

Dlaczego odstęp 0,9 mm między ścieżkami w ładowarce jest niebezpieczny?

Przy tak małym odstępie może dojść do przebicia izolacji, zwłaszcza gdy na płytce jest kurz lub wilgoć. Jest to niebezpieczne nawet wtedy, gdy urządzenie działa.

Jaki odstęp jest potrzebny między niebezpieczną a bezpieczną stroną otwartego zasilacza domowego?

W przykładzie podanym przez autora minimalny odstęp wynosi 5 mm, a izolacja powinna wytrzymać 3 kV.

Czy lakier może zabezpieczyć niebezpieczne prowadzenie ścieżek na PCB?

Lakier zapewnia tylko częściową ochronę; autor zaznacza, że przebicie może wystąpić nawet pod warstwą lakieru uretanowego.

Oblicz samodzielnieWszystkie kalkulatory

Produkty w obniżonych cenach


Może Cię zainteresować


Produkty w obniżonych cenach


Wesprzyj projekt

Wszystkie materiały na stronie i porady są bezpłatne, ale będziemy wdzięczni za wsparcie projektu i kanału!

Komentarze8

Komentarze są publikowane w języku oryginału.

  1. 17 maja 2023 18:20#1
    Треба не лише дотримуватись зазорів, а  ще слідкувати як деталі лежать.

    Був в ремонті БЖ від пральної машини.
    Там CLC фільтр на вході, в ланцюгу +310В. Зазори ніби були витримані, але дроссель (1мГн) з потенціалом +300В лежав на доріжці -300В. І лежав тим самим місцем, де намоточний дріт перетинав фланець і тягнувся до ноги. Доріжка під лаком, дроссель в компаунді, але вібрація зробила свою справу - невдовзі після закінчення гарантії дріт замкнув на доріжку, дроссель випустив чарівний білий дим і обірвався.
    +1
    1. 17 maja 2023 21:25#2
      Да, бывает и такое, но это уже немного другой уровень, хотя встречал кстати и подобное, но с мощными резисторами, которые лежали на дорожке и защищал только слой маски.
      Кстати для проверки некоторых подобных вещей купил себе мегомметр с напряжением до 5кВ.
      +4
  2. 19 maja 2023 10:22#3
    Самая нижная картинка бесценна!!
    :-) 
    +3
  3. 19 maja 2023 21:37#4
    Да, безопасностью пренебрегать нельзя, особенно в устройствах, которые предполагают возможный контакт человека с токоведущими частями.

    Добавлю свои пять копеек в коллекцию "безопасных" китайских блоков питания, недавно вот такой попал ко мне в руки:
    Typowy i niebezpieczny błąd przy projektowaniu płytek drukowanych

    Продаётся как 600 Вт LLC БП для аудиоусилителей.

    Дорожка обратной связи проходит в миллиметре от пятака на "горячей" стороне:

    Но это ещё полбеды... Вот так выглядит трансформатор:

    Провод в жёлтой изоляции намотан прямо поверх вторички, при этом он гальванически связан с сетью (подключен к минусу выпрямителя). Выглядит надёжно)) тем более, что изоляция вторички уже была потрёпана нелёгкой жизнью (а может, почтой). Конечно, всё это можно переделать, но много ли покупателей этих БП станут таким заморачиваться?
    +2
    1. 20 maja 2023 13:02#5
      То что провод поврежден, это скорее всего из-за плохой упаковки при доставке, но конечно можно было и дополнительную изоляцию сделать.
      А вот с дорожкой обратной связи явно беда, и ведь самое плохое то, что обычным мультиметром такое и не вызвонить, при прозвонке он ничего не покажет, а пробить может запросто и у меня есть реальный пример подобного :(
      0
  4. 20 maja 2023 19:23#6
    Доречі, про безпеку.

    А Ви своїм мегаомметром не перевіряєте пробивну напругу між первинною та вторинною обмотками трансформаторів?
    Якщо так, є якась статистика по "чистокитаю" ?
    -1
    1. 22 maja 2023 14:37#7
      Суть в том, что прибор я купил летом 2021, потом все как-то не было времени этим заниматься, хотя несколько трансформаторов проверил, но скорее ради любопытства, потом просто было не до этого.
      Да, надо будет его снова распаковать и попробовать проверить разные трансформаторы на пробой.
      +2
  5. 10 listopada 2023 22:21#8
    Дружище KIRICH! В славном городе Запорожье почти четверть века выпускали чудесный радиоконструктор "Электрон-М".Там было все необходимое для сборки транзисторного радиоприемника прямого усиления с вполне приличными параметрами и хорошей повторяемостью. Работал он просто замечательно от штатной батареи "Крона"(кстати довольно дорогой и в ту пору дефицитной) 15-20 минут. Если повезёт, то чуть больше. После чего батарейку нужно было заменить на свежую. Если какой-то умник подключал приёмник к сетевому блоку питания, то через полчаса, ну час работы в выходном каскаде НЧ умирал транзистор с обратной проводимостью (именно он).Тогда тоже вещь не очень доступная для начинающих самодельщиков. А всё из-за того, что в конструкторе был динамик 0,5-гдш-2 (сопротивление 8Ом).А ведь нужен был здесь динамик с сопротивлением 50Ом (в соответствии со схемотехническим фэншуем).И юным дарованиям, пожелавшим приобщиться к великому таинству электроники, о такой мелочи, разумеется, не сообщили.
    А теперь вопрос на засыпку. У какого количества пытливой детворы было напрочь отбито желание делать что либо красивое, доброе, вечное?
    Даже не сомневайся. Оба случая. И с динамиком и с опасной "ошибкой " являются звеньями одной цепи. Только уровень разный. При желании можно ещё примеры найти.
    Относиться к этому можно как к Теории заговора или Конспирологии. Не важно. Главное  останется неизменно. Вот такое наблюдение из жизни...
    0

Omów na forumMasz pytanie lub własne doświadczenia? Omów artykuł z autorem i czytelnikami — na forum wygodnie pokazuje się schematy i zdjęcia.
Przejdź na forum

Komentować mogą zarejestrowani czytelnicy. Rejestracja zajmuje minutę, a zalogować się można za pomocą tego samego konta co na forum.

Zaloguj sięRejestracja