Specyfika zasilania autonomicznego, czyli co robić podczas planowych przerw w dostawie prądu, część 3: akumulatory
Dziś chciałbym opowiedzieć i opisać cechy różnych typów akumulatorów pod kątem ich zastosowania w UPS-ach, a ogólnie rzecz biorąc, do długotrwałego zasilania autonomicznego. Spróbuję wyjaśnić różnice między poszczególnymi typami akumulatorów, specyfikę ich zastosowania w różnych sytuacjach, a także kwestie związane z ładowaniem.
Jak zwykle przypominam: żeby być na bieżąco z nowymi tematami na blogu, polecam obserwować mnie na Instagramie. Będę tam publikować powiadomienia o wszystkich nowych wpisach, a może też pisać po prostu o czymś ciekawym — link do konta
Zacznę od tego, że nie zajmuję się sprzedażą akumulatorów, a do niedawna prawie nie używałem ich też w domu — po prostu nie było takiej potrzeby. Ponieważ jednak wcześniej byłem związany z tym tematem, a podczas testów przewinęło się przez moje ręce ponad sto różnych akumulatorów, mam już pewną wiedzę, którą mogę się podzielić. Chodzi o to, że akumulatory często są używane nieprawidłowo. W najlepszym razie działają wtedy po prostu nieefektywnie, a w najgorszym mogą stosunkowo szybko ulec degradacji. Przykład szybkiej degradacji można zobaczyć w tym teście żywotności, w którym nieprawidłowy tryb ładowania doprowadził do uszkodzenia akumulatora po niewiele ponad stu cyklach. Jeśli jednak przestrzega się bezpiecznych parametrów, nawet chiński akumulator może służyć długo, co pokazał ten test żywotności.
Opiszę tylko te typy akumulatorów, które rzeczywiście można znaleźć na rynku. Nie ma więc sensu pisać o różnych egzotycznych rozwiązaniach, takich jak akumulatory srebrno-cynkowe czy niklowo-wodorowe.
Na początek oczywiście akumulatory kwasowo-ołowiowe. Można je krótko scharakteryzować: tanie i solidne.
Tak, są łatwo dostępne i niedrogie, ale na tym chyba kończą się ich zalety, bo zaczynają się wady — szczególnie widoczne w najpopularniejszych akumulatorach rozruchowych:
1. Prąd rozładowania. Oczywiście będą wam pokazywać imponujące wartości: 250, 300, 500 A. Zapomnijcie o nich — w przypadku akumulatorów rozruchowych to tylko prąd krótkotrwały. Bez szkody dla siebie mogą one długotrwale oddawać nie więcej niż 0,1–0,15C, gdzie C to pojemność akumulatora w Ah. Czyli typowy akumulator 60 Ah może długotrwale oddawać zaledwie 6–10 A, czyli moc 70–120 W, bez uwzględnienia strat w przetwornicy.
2. Praca buforowa. Zwykłe akumulatory kwasowo-ołowiowe niezbyt dobrze ją znoszą, a przy ładowaniu cyklicznym stosunkowo szybko tracą ładunek podczas przerwy z powodu samorozładowania.
3. Prąd ładowania. Ktoś powie: co za różnica, przecież mogę ładować, kiedy mi wygodnie. Nie, nie wtedy, kiedy wygodnie, tylko wtedy, kiedy jest taka możliwość, i nie byle jakim prądem, lecz znów zaledwie 0,1–0,15C. Pełne ładowanie (a jakie inne może być po dłuższej przerwie w zasilaniu?) zajmie więc od 7 do 12 godzin. Czy akumulator zdąży odzyskać ładunek w przerwie między wyłączeniami? Niekoniecznie.
4. Krótka żywotność. Tak, niska cena nie bierze się znikąd. Takie akumulatory raczej nie będą wam służyć latami — ja zakładałbym najwyżej rok–półtora. Jeśli jednak chcecie korzystać z nich przez stosunkowo krótki czas, a nie przez lata, akumulator kwasowo-ołowiowy może się sprawdzić: użyć, a potem oddać do recyklingu.
Mam zresztą krótki test akumulatora żelowego do UPS-a, w którym można ocenić spadek oddawanej energii w zależności od prądu obciążenia.
Jak można rozwiązać albo przynajmniej złagodzić wymienione wyżej problemy?
Niewielki prąd rozładowania można skompensować większą pojemnością. Na przykład w przypadku akumulatora 120 Ah prąd rozładowania wyniesie już 12–20 A, czyli 150–250 W, co jest znacznie przyjemniejszą wartością. Nic też nie stoi na przeszkodzie, żeby jeszcze bardziej zwiększyć pojemność — prąd rozładowania wzrośnie proporcjonalnie.
Można też zastosować akumulatory trakcyjne, przystosowane do długotrwałego oddawania dużego prądu, ale będą droższe i trudniej dostępne.
Niestety, prądu ładowania nie da się skompensować. Można go zwiększyć kosztem przyspieszonego starzenia albo pogodzić się z ładowaniem trwającym 7–12 godzin.

Akumulatory żelowe są odmianą akumulatorów kwasowo-ołowiowych. Kluczowa różnica polega na tym, że mają gęsty elektrolit, dzięki czemu można je montować w dowolnym położeniu. Może tylko lepiej nie stawiać ich zaciskami w dół, choć w zasadzie i to jest dopuszczalne.
Często można je spotkać w UPS-ach komputerowych, ale nie tylko — produkuje się je również w większych pojemnościach. Ich żywotność może być dłuższa niż w przypadku zwykłych akumulatorów, ale wiele zależy od producenta.

Przy takich akumulatorach trzeba jednak zachować ostrożność. Po pierwsze, najlepiej kupować produkty znanych marek, na przykład CSB czy Yuasa.
Poza tym akumulatory tego typu różnią się między sobą nawet w obrębie jednego rozmiaru. Pominę oczywiste podróbki, w których zamiast właściwego wnętrza jest szkło, ale wspomnę o różnicach technicznych. Akumulatory o pojemności 7–9 Ah, takie jak te często stosowane w komputerowych UPS-ach, montuje się również w innych UPS-ach, na przykład w systemach alarmowych. Różnią się one jednak dopuszczalnym prądem rozładowania. Kupujecie więc taki niedrogi akumulator, montujecie go w UPS-ie do komputera, a po roku ze zdziwieniem odkrywacie, że akumulator padł. Zazwyczaj można je odróżnić po cenie, dlatego jeśli montujesz je w urządzeniu, w którym może występować duży prąd obciążenia, używaj wyłącznie markowych akumulatorów przeznaczonych do pracy w takich warunkach — różnią się nie tylko ceną!

Kolejne to równie znane i od dawna stosowane akumulatory niklowe, do których zaliczają się różne typy, na przykład niklowo-kadmowe i niklowo-metalowo-wodorkowe.
Takie akumulatory na pewno widzieliście w telefonach bezprzewodowych, zabawkach i elektronarzędziach, ale produkuje się je również w znacznie większych pojemnościach i od dawna stosuje także w systemach zasilania awaryjnego.
Moim zdaniem mają więcej zalet niż akumulatory kwasowo-ołowiowe, ale oczywiście mają też wady.
Do zalet zaliczyłbym brak konieczności balansowania — podczas ładowania odbywa się ono „automatycznie”. Lepiej znoszą głębokie rozładowanie, podczas gdy akumulatory kwasowe są pod tym względem bardziej „delikatne”. Są elektrycznie kompatybilne z akumulatorami kwasowo-ołowiowymi (10 ogniw niklowych ma takie samo napięcie jak akumulator kwasowy 12 V), mają dłuższą żywotność niż akumulatory kwasowe i mogą przez długi czas oddawać prąd 0,5–1C.
Wady to wyższa cena, znacznie mniejsza dostępność, „efekt pamięci” i stosunkowo duże samorozładowanie.

Oprócz wymienionych wyżej stosuje się także akumulatory niklowo-żelazowe. Wiele lat temu, podczas poprzednich planowych wyłączeń prądu, kupiłem sobie kiedyś dziesięć akumulatorów TNŻ-450, suchych, ale ostatecznie ich nie napełniłem i później je sprzedałem. Pojemność takiego akumulatora wynosi 450 Ah, czyli około 4500 Wh — nawet jak na dzisiejsze standardy to całkiem niezły wynik.
Takie akumulatory nadal są potrzebne i wciąż się je produkuje, ale stopniowo zastępują je akumulatory litowe. Nadal można jednak spotkać duże zestawy, na przykład w centralach telefonicznych, pojazdach elektrycznych itp.

Akumulatory litowe to najszybciej rozwijający się typ akumulatorów, który ma zarówno zalety, jak i wady.
Umownie można je podzielić na trzy typy. Zacznę od pierwszego, który można nazwać „zwykłym”, czyli o napięciu 3,6–3,7 V, choć w rzeczywistości również między nimi występuje wiele różnic.
Ten typ akumulatorów na pewno dobrze znacie — można je znaleźć w laptopach, tabletach, telefonach, latarkach, elektronarzędziach, powerbankach i ogromnej liczbie innych urządzeń.

Stosuje się je jednak również w dość dużych zestawach, od rowerów i hulajnóg po samochody, na przykład znaną wielu osobom Teslę Elona Muska.

Ostatnio coraz popularniejsze stają się tak zwane wieloskładnikowe akumulatory litowe, LpCO i Li-NMC. Mam nawet na koncie kilka recenzji takich ogniw: zarówno mniejszych, jak i całkiem pojemnych.
Z jednej strony są ciekawsze, bo przy tej samej objętości mają większą pojemność i niższą cenę, ale niestety zarówno „zwykłe”, jak i wieloskładnikowe akumulatory mają też wspólne problemy związane właśnie z pracą w systemach zasilania awaryjnego.
Po pierwsze, choć akumulatory wieloskładnikowe lepiej znoszą pracę buforową, to moim zdaniem bezpieczniej używać ich w trybie cyklicznym. Wymaga to jednak, by zasilacz UPS lub ładowarka potrafiły prawidłowo z nimi współpracować.
Duży problem stanowi jednak ich napięcie.
Zasilacze UPS są zwykle przystosowane do napięcia typowego akumulatora kwasowo-ołowiowego, czyli 12 V. W rzeczywistości jest to średnie napięcie akumulatora, a pełny zakres wynosi około 10–14,5 V; w trybie buforowym jest to 13,8 V.
Akumulatory niklowo-kadmowe, niklowo-metalowo-wodorkowe i niklowo-żelazowe mają napięcie 0,9–1,45 V na ogniwo, więc zestaw z 10 ogniw zapewnia zakres 9–14,5 V, praktycznie równoważny zwykłemu akumulatorowi kwasowo-ołowiowemu.
Jeśli jednak zbudujemy zestaw ze „zwykłych” akumulatorów litowych, otrzymamy zakres roboczy około 3–4,2 V na ogniwo. Wychodzi więc na to, że trzy ogniwa to za mało (9–12,6 V), a cztery — za dużo (12–16,8 V). Nawet jeśli użyjemy akumulatora lekko niedoładowanego (co zresztą może być nawet korzystne), to i tak w pakiecie złożonym z czterech ogniw otrzymamy napięcie do 16.4 V, a niektóre falowniki po prostu nie są przystosowane do pracy w takim zakresie.
Sytuację można nieco poprawić, stosując akumulatory litowe w systemie 24 V. Zamiast typowego zakresu 20–27,6 V, przy użyciu 7 ogniw litowych otrzymamy zakres 21–29,6 (28,7) V. Ponadto nowoczesne falowniki przeznaczone do współpracy z panelami słonecznymi pozwalają elastycznie regulować zakresy napięć roboczych pakietów.
Wymiana akumulatora kwasowo-ołowiowego na litowy jest niemal w pełni możliwa w instalacji 36 V. Akumulator kwasowo-ołowiowy będzie miał tam zakres 30–41,4 V, a pakiet z 10 ogniw litowych — 30–42 V, więc będzie ładowany do 4,15 V na ogniwo, co jest nawet korzystne.
Niestety, choć 36 V należy do standardowego szeregu napięć, znacznie popularniejsze są falowniki na 12, 24 i 48 V.

I wreszcie dotarliśmy do, moim zdaniem, najciekawszego rodzaju akumulatorów litowych — litowo-żelazowo-fosforanowych, czyli LiFePO4.

Akumulatory te są dostępne w szerokiej gamie rozmiarów. Na przykład opisywałem kiedyś bardzo małe ogniwa w rozmiarze 10370 oraz znacznie większe, o pojemności 90 Ah. A 90 Ah to wcale nie maksimum — bez problemu można kupić ogniwa o pojemności 280 Ah, a nawet znacznie większej.

Takie akumulatory są też składane w wygodne pakiety, z wyglądu przypominające samochodowe, choć ściślej mówiąc, stanowiące ich zamienniki. Dostępne są nawet obudowy pozwalające zastąpić nimi akumulatory do UPS-ów. Najczęściej stosuje się w nich ogniwa w rozmiarze 32700. Opisywałem już kilka takich rozwiązań: pierwsze, drugie i trzecie. Nawiasem mówiąc, wszystkie są teraz wykorzystywane do zasilania UPS-ów. W ogóle mam już na koncie całkiem sporo recenzji akumulatorów LiFePO4.

Rzecz w tym, że zakres napięć roboczych akumulatorów LiFePO4 wynosi około 2,5–3,65 V, więc pakiet z 4 ogniw zapewnia zakres 10–14,6 V, w pełni odpowiadający akumulatorowi kwasowo-ołowiowemu 12 V.
Ponadto akumulatory LiFePO4 znacznie lepiej znoszą pracę buforową. Trzeba jednak utrzymywać napięcie końcowe ładowania na poziomie około 3,45 V na ogniwo, czyli 13,8 V dla pakietu z 4 akumulatorów. To również w pełni odpowiada napięciu pracy buforowej akumulatorów kwasowo-ołowiowych.
Akumulator LiFePO4 jest też znacznie bezpieczniejszy niż „zwykłe” akumulatory, co ma szczególne znaczenie przy stosowaniu ich w systemach zasilania awaryjnego.
Oczywiście są też pewne wady. Po pierwsze, cena — takie akumulatory są wyraźnie droższe od kwasowo-ołowiowych, ale mają też znacznie dłuższą żywotność, więc w dłuższej perspektywie są bardziej opłacalne. Druga wada to konieczność stosowania balansera (obowiązkowo) i układu zabezpieczającego (zalecane). Układ zabezpieczający jest potrzebny na wypadek „rozjechania się” napięć pod koniec ładowania lub rozładowywania. Jeśli jednak ogniwa mają bardzo zbliżoną pojemność i używamy balansera, można zawęzić zakres napięć roboczych falownika, aby napięcie żadnego z ogniw nie wyszło poza dopuszczalne granice.

Kolejnym ciekawym rodzajem akumulatorów litowych są akumulatory litowo-tytanowe, czyli LTO.
Są one dostępne w różnych formatach. Najczęściej spotyka się cylindryczne ogniwa z zaciskami śrubowymi lub ogniwa pryzmatyczne w metalowej obudowie, ale czasem można trafić na bardziej znany rozmiar 18650. Miałem nawet recenzję takich akumulatorów, a także jeszcze bardziej nietypowych, w obudowie przypominającej zwykły kondensator elektrolityczny.

Zaletą tego typu akumulatorów jest bardzo długa żywotność, duży prąd rozładowania, szeroki zakres temperatur pracy i bezpieczeństwo użytkowania. Ponadto ich zakres napięć roboczych wynosi około 1,8–2,4 V, co w pakiecie złożonym z 6 ogniw daje zakres 10,8–14,4 V, zbliżony do napięcia roboczego akumulatora kwasowo-ołowiowego.
Takie akumulatory często sprzedaje się w zestawach po 6 sztuk. Zresztą LiFePO4 również są sprzedawane w zestawach, tyle że po 4 sztuki.
Takie akumulatory mają dwie wady: cenę i niekorzystny stosunek pojemności do objętości.

Zanim przejdę do podsumowania, powiem kilka słów o klasach (grade) akumulatorów litowych.
Na stronie produktu często można zobaczyć oznaczenia takie jak Grade-A lub Grade-B. Nie mam w pełni wiarygodnych informacji, ale z tego, co wiem, w praktyce odpowiada to pierwszemu i drugiemu gatunkowi. Po wyprodukowaniu akumulator jest sprawdzany pod kątem zgodności ze specyfikacją techniczną i wyglądu. Jeśli jego pojemność lub impedancja (rezystancja wewnętrzna) nie mieści się w wartościach określonych dla pierwszej klasy, trafia do mniej wymagających zastosowań. Do tej kategorii zaliczają się też akumulatory z możliwymi uszkodzeniami mechanicznymi. Nie oznacza to jednak, że akumulatory Grade-B są złe. Częściej po prostu mają nieco większy rozrzut parametrów, więc na przykład ich pojemność może być trochę mniejsza. Zwykle nie wpływa to na żywotność, a cena jest niższa.

Osobno wspomnę o akumulatorach z AliExpress. Z mojego doświadczenia wynika, że nawet te, które początkowo były w miarę sprawne, choć miały duży rozrzut parametrów, po pewnym czasie mogą po prostu spuchnąć — nawet nieużywane, po prostu po jednym cyklu ładowania i rozładowania.
Chodzi o na przykład te akumulatory. Już wtedy mi się nie spodobały, ale pomyślałem, że może jednak się przydadzą. Leżały więc od czasu publikacji recenzji, a kiedy zaczęła się wojna, postanowiłem na wszelki wypadek zbudować sobie baterię, żeby chociaż naładować telefon, a może i coś jeszcze. Złożyłem ją, naładowałem, wszystko było w porządku, po czym odstawiłem ją na prawie pół roku. Pod koniec lata postanowiłem wykonać cykl rozładowania i ładowania. Już pod koniec rozładowania akumulatory spuchły, a kiedy zacząłem je ładować, musiałem przerwać — po prostu bałem się, że rozerwie je na kawałki...
Szkoda, bo teraz bardzo by mi się przydały. Ostatecznie prawie wszystko wisi na baterii 4S4P z ogniw 32700. :(

Akumulatorów jest więc dużo, ale wybór najlepszego zależy w całości od zastosowania i dostępnych środków.
Akumulatory kwasowo-ołowiowe.
Na początek zwykłe albo żelowe. Ogólnie rzecz biorąc, żelowe są oczywiście lepsze. Nie powiedziałbym, że różnica jest ogromna, ale z mojego doświadczenia wynika, że działają dłużej. Są przy tym droższe, więc decyzja należy do was — „mieć czy nie mieć”.
Kilka słów o akumulatorach kwasowo-ołowiowych w ogóle.
Jeśli chcecie po prostu przetrwać trudny okres, nie wydawać dużo pieniędzy, nie bawić się w składanie baterii, płytki zabezpieczające i balansery, a duża masa wam nie przeszkadza, taki akumulator będzie dobrym wyborem. Dla ścisłości dodam, że istnieją również balansery do akumulatorów kwasowo-ołowiowych. Stosuje się je, gdy kilka akumulatorów jest połączonych szeregowo.
Trzeba też pamiętać, że akumulatora kwasowo-ołowiowego nie da się szybko naładować. Jeśli przerwy między wyłączeniami prądu są krótkie albo prądu częściej nie ma, niż jest, nie zdążycie naładować go w przerwie między wyłączeniami.
Akumulatory niklowe.
Same w sobie są dobre, ale nie produkuje się ich zbyt wiele, a jeśli już, to najczęściej na potrzeby przemysłu. Nie mam tu oczywiście na myśli drobiazgów typu AA itp. Mówiąc wprost: jeśli przypadkiem na nie traficie, będą niedrogie i w dobrym stanie, to czemu nie. Ale kupowanie nowych specjalnie do zasilania awaryjnego? Zastanowiłbym się...
„Zwykłe” i wieloskładnikowe akumulatory litowe.
W kontekście zasilaczy UPS od razu skreśliłbym zastosowanie „zwykłych” akumulatorów litowych — zbyt wiele z nimi problemów. Wieloskładnikowe wypadają lepiej, zwłaszcza pod względem bezpieczeństwa. Jak już pisałem, niewygodne napięcie, konieczność kontrolowania napięcia na ogniwach i pewne trudności z pracą buforową stwarzają problemy. Moim zdaniem największym z nich jest właśnie napięcie. Ogólnie to raczej rozwiązanie dla entuzjastów.
Akumulatory litowo-żelazowo-fosforanowe
Moim zdaniem, jeśli chcecie, żeby bateria służyła stosunkowo długo, była bezpieczna i szybko się ładowała, to chyba najlepszy wybór. Takie akumulatory są droższe od kwasowo-ołowiowych, ale są mało wymagające w eksploatacji, zapewniają więcej cykli, mają mniejszy spadek oddawanej energii przy dużych prądach obciążenia i mogą długo pracować przy dużych prądach. Można je też w pełni naładować w kilka godzin, więc myślę, że warto dopłacić.
Poza ceną wadą jest konieczność zastosowania balansera i płytki zabezpieczającej oraz złożenia tego wszystkiego. Z ogłoszeń można jednak znaleźć osoby, które złożą wam całość za odpowiednią opłatą.
Akumulatory litowo-tytanowe
Chyba jedyną istotną wadą jest cena. To rozwiązanie dla tych, którzy chcą czegoś drogiego i dobrego, bez kompromisów. Biorąc pod uwagę ogromną żywotność, często wystarczy złożyć baterię i zapomnieć o wymianie. Sam raczej nie zdecydowałbym się jednak na złożenie takiej baterii, chyba właśnie ze względu na cenę — zwłaszcza że pracy prawie nie ma :(
Na razie to wszystko o akumulatorach. W następnej części chciałbym wyjaśnić, jak złożyć baterię, dobrać akumulatory, obliczyć jej konfigurację itp. Może jednak macie ciekawsze pytania i tematy na artykuł, przez które zmienię zdanie. Piszcie śmiało, to dla mnie ważne ;)
Jak zwykle przypominam: żeby być na bieżąco z nowymi tematami na blogu, polecam obserwować mnie na Instagramie. Będę tam publikować powiadomienia o wszystkich nowych wpisach, a może też pisać po prostu o czymś ciekawym — link do konta
Zacznę od tego, że nie zajmuję się sprzedażą akumulatorów, a do niedawna prawie nie używałem ich też w domu — po prostu nie było takiej potrzeby. Ponieważ jednak wcześniej byłem związany z tym tematem, a podczas testów przewinęło się przez moje ręce ponad sto różnych akumulatorów, mam już pewną wiedzę, którą mogę się podzielić. Chodzi o to, że akumulatory często są używane nieprawidłowo. W najlepszym razie działają wtedy po prostu nieefektywnie, a w najgorszym mogą stosunkowo szybko ulec degradacji. Przykład szybkiej degradacji można zobaczyć w tym teście żywotności, w którym nieprawidłowy tryb ładowania doprowadził do uszkodzenia akumulatora po niewiele ponad stu cyklach. Jeśli jednak przestrzega się bezpiecznych parametrów, nawet chiński akumulator może służyć długo, co pokazał ten test żywotności.
Opiszę tylko te typy akumulatorów, które rzeczywiście można znaleźć na rynku. Nie ma więc sensu pisać o różnych egzotycznych rozwiązaniach, takich jak akumulatory srebrno-cynkowe czy niklowo-wodorowe.
Na początek oczywiście akumulatory kwasowo-ołowiowe. Można je krótko scharakteryzować: tanie i solidne.
Tak, są łatwo dostępne i niedrogie, ale na tym chyba kończą się ich zalety, bo zaczynają się wady — szczególnie widoczne w najpopularniejszych akumulatorach rozruchowych:
1. Prąd rozładowania. Oczywiście będą wam pokazywać imponujące wartości: 250, 300, 500 A. Zapomnijcie o nich — w przypadku akumulatorów rozruchowych to tylko prąd krótkotrwały. Bez szkody dla siebie mogą one długotrwale oddawać nie więcej niż 0,1–0,15C, gdzie C to pojemność akumulatora w Ah. Czyli typowy akumulator 60 Ah może długotrwale oddawać zaledwie 6–10 A, czyli moc 70–120 W, bez uwzględnienia strat w przetwornicy.
2. Praca buforowa. Zwykłe akumulatory kwasowo-ołowiowe niezbyt dobrze ją znoszą, a przy ładowaniu cyklicznym stosunkowo szybko tracą ładunek podczas przerwy z powodu samorozładowania.
3. Prąd ładowania. Ktoś powie: co za różnica, przecież mogę ładować, kiedy mi wygodnie. Nie, nie wtedy, kiedy wygodnie, tylko wtedy, kiedy jest taka możliwość, i nie byle jakim prądem, lecz znów zaledwie 0,1–0,15C. Pełne ładowanie (a jakie inne może być po dłuższej przerwie w zasilaniu?) zajmie więc od 7 do 12 godzin. Czy akumulator zdąży odzyskać ładunek w przerwie między wyłączeniami? Niekoniecznie.
4. Krótka żywotność. Tak, niska cena nie bierze się znikąd. Takie akumulatory raczej nie będą wam służyć latami — ja zakładałbym najwyżej rok–półtora. Jeśli jednak chcecie korzystać z nich przez stosunkowo krótki czas, a nie przez lata, akumulator kwasowo-ołowiowy może się sprawdzić: użyć, a potem oddać do recyklingu.
Mam zresztą krótki test akumulatora żelowego do UPS-a, w którym można ocenić spadek oddawanej energii w zależności od prądu obciążenia.
Jak można rozwiązać albo przynajmniej złagodzić wymienione wyżej problemy?
Niewielki prąd rozładowania można skompensować większą pojemnością. Na przykład w przypadku akumulatora 120 Ah prąd rozładowania wyniesie już 12–20 A, czyli 150–250 W, co jest znacznie przyjemniejszą wartością. Nic też nie stoi na przeszkodzie, żeby jeszcze bardziej zwiększyć pojemność — prąd rozładowania wzrośnie proporcjonalnie.
Można też zastosować akumulatory trakcyjne, przystosowane do długotrwałego oddawania dużego prądu, ale będą droższe i trudniej dostępne.
Niestety, prądu ładowania nie da się skompensować. Można go zwiększyć kosztem przyspieszonego starzenia albo pogodzić się z ładowaniem trwającym 7–12 godzin.

Akumulatory żelowe są odmianą akumulatorów kwasowo-ołowiowych. Kluczowa różnica polega na tym, że mają gęsty elektrolit, dzięki czemu można je montować w dowolnym położeniu. Może tylko lepiej nie stawiać ich zaciskami w dół, choć w zasadzie i to jest dopuszczalne.
Często można je spotkać w UPS-ach komputerowych, ale nie tylko — produkuje się je również w większych pojemnościach. Ich żywotność może być dłuższa niż w przypadku zwykłych akumulatorów, ale wiele zależy od producenta.

Przy takich akumulatorach trzeba jednak zachować ostrożność. Po pierwsze, najlepiej kupować produkty znanych marek, na przykład CSB czy Yuasa.
Poza tym akumulatory tego typu różnią się między sobą nawet w obrębie jednego rozmiaru. Pominę oczywiste podróbki, w których zamiast właściwego wnętrza jest szkło, ale wspomnę o różnicach technicznych. Akumulatory o pojemności 7–9 Ah, takie jak te często stosowane w komputerowych UPS-ach, montuje się również w innych UPS-ach, na przykład w systemach alarmowych. Różnią się one jednak dopuszczalnym prądem rozładowania. Kupujecie więc taki niedrogi akumulator, montujecie go w UPS-ie do komputera, a po roku ze zdziwieniem odkrywacie, że akumulator padł. Zazwyczaj można je odróżnić po cenie, dlatego jeśli montujesz je w urządzeniu, w którym może występować duży prąd obciążenia, używaj wyłącznie markowych akumulatorów przeznaczonych do pracy w takich warunkach — różnią się nie tylko ceną!

Kolejne to równie znane i od dawna stosowane akumulatory niklowe, do których zaliczają się różne typy, na przykład niklowo-kadmowe i niklowo-metalowo-wodorkowe.
Takie akumulatory na pewno widzieliście w telefonach bezprzewodowych, zabawkach i elektronarzędziach, ale produkuje się je również w znacznie większych pojemnościach i od dawna stosuje także w systemach zasilania awaryjnego.
Moim zdaniem mają więcej zalet niż akumulatory kwasowo-ołowiowe, ale oczywiście mają też wady.
Do zalet zaliczyłbym brak konieczności balansowania — podczas ładowania odbywa się ono „automatycznie”. Lepiej znoszą głębokie rozładowanie, podczas gdy akumulatory kwasowe są pod tym względem bardziej „delikatne”. Są elektrycznie kompatybilne z akumulatorami kwasowo-ołowiowymi (10 ogniw niklowych ma takie samo napięcie jak akumulator kwasowy 12 V), mają dłuższą żywotność niż akumulatory kwasowe i mogą przez długi czas oddawać prąd 0,5–1C.
Wady to wyższa cena, znacznie mniejsza dostępność, „efekt pamięci” i stosunkowo duże samorozładowanie.

Oprócz wymienionych wyżej stosuje się także akumulatory niklowo-żelazowe. Wiele lat temu, podczas poprzednich planowych wyłączeń prądu, kupiłem sobie kiedyś dziesięć akumulatorów TNŻ-450, suchych, ale ostatecznie ich nie napełniłem i później je sprzedałem. Pojemność takiego akumulatora wynosi 450 Ah, czyli około 4500 Wh — nawet jak na dzisiejsze standardy to całkiem niezły wynik.
Takie akumulatory nadal są potrzebne i wciąż się je produkuje, ale stopniowo zastępują je akumulatory litowe. Nadal można jednak spotkać duże zestawy, na przykład w centralach telefonicznych, pojazdach elektrycznych itp.

Akumulatory litowe to najszybciej rozwijający się typ akumulatorów, który ma zarówno zalety, jak i wady.
Umownie można je podzielić na trzy typy. Zacznę od pierwszego, który można nazwać „zwykłym”, czyli o napięciu 3,6–3,7 V, choć w rzeczywistości również między nimi występuje wiele różnic.
Ten typ akumulatorów na pewno dobrze znacie — można je znaleźć w laptopach, tabletach, telefonach, latarkach, elektronarzędziach, powerbankach i ogromnej liczbie innych urządzeń.

Stosuje się je jednak również w dość dużych zestawach, od rowerów i hulajnóg po samochody, na przykład znaną wielu osobom Teslę Elona Muska.

Ostatnio coraz popularniejsze stają się tak zwane wieloskładnikowe akumulatory litowe, LpCO i Li-NMC. Mam nawet na koncie kilka recenzji takich ogniw: zarówno mniejszych, jak i całkiem pojemnych.
Z jednej strony są ciekawsze, bo przy tej samej objętości mają większą pojemność i niższą cenę, ale niestety zarówno „zwykłe”, jak i wieloskładnikowe akumulatory mają też wspólne problemy związane właśnie z pracą w systemach zasilania awaryjnego.
Po pierwsze, choć akumulatory wieloskładnikowe lepiej znoszą pracę buforową, to moim zdaniem bezpieczniej używać ich w trybie cyklicznym. Wymaga to jednak, by zasilacz UPS lub ładowarka potrafiły prawidłowo z nimi współpracować.
Duży problem stanowi jednak ich napięcie.
Zasilacze UPS są zwykle przystosowane do napięcia typowego akumulatora kwasowo-ołowiowego, czyli 12 V. W rzeczywistości jest to średnie napięcie akumulatora, a pełny zakres wynosi około 10–14,5 V; w trybie buforowym jest to 13,8 V.
Akumulatory niklowo-kadmowe, niklowo-metalowo-wodorkowe i niklowo-żelazowe mają napięcie 0,9–1,45 V na ogniwo, więc zestaw z 10 ogniw zapewnia zakres 9–14,5 V, praktycznie równoważny zwykłemu akumulatorowi kwasowo-ołowiowemu.
Jeśli jednak zbudujemy zestaw ze „zwykłych” akumulatorów litowych, otrzymamy zakres roboczy około 3–4,2 V na ogniwo. Wychodzi więc na to, że trzy ogniwa to za mało (9–12,6 V), a cztery — za dużo (12–16,8 V). Nawet jeśli użyjemy akumulatora lekko niedoładowanego (co zresztą może być nawet korzystne), to i tak w pakiecie złożonym z czterech ogniw otrzymamy napięcie do 16.4 V, a niektóre falowniki po prostu nie są przystosowane do pracy w takim zakresie.
Sytuację można nieco poprawić, stosując akumulatory litowe w systemie 24 V. Zamiast typowego zakresu 20–27,6 V, przy użyciu 7 ogniw litowych otrzymamy zakres 21–29,6 (28,7) V. Ponadto nowoczesne falowniki przeznaczone do współpracy z panelami słonecznymi pozwalają elastycznie regulować zakresy napięć roboczych pakietów.
Wymiana akumulatora kwasowo-ołowiowego na litowy jest niemal w pełni możliwa w instalacji 36 V. Akumulator kwasowo-ołowiowy będzie miał tam zakres 30–41,4 V, a pakiet z 10 ogniw litowych — 30–42 V, więc będzie ładowany do 4,15 V na ogniwo, co jest nawet korzystne.
Niestety, choć 36 V należy do standardowego szeregu napięć, znacznie popularniejsze są falowniki na 12, 24 i 48 V.

I wreszcie dotarliśmy do, moim zdaniem, najciekawszego rodzaju akumulatorów litowych — litowo-żelazowo-fosforanowych, czyli LiFePO4.

Akumulatory te są dostępne w szerokiej gamie rozmiarów. Na przykład opisywałem kiedyś bardzo małe ogniwa w rozmiarze 10370 oraz znacznie większe, o pojemności 90 Ah. A 90 Ah to wcale nie maksimum — bez problemu można kupić ogniwa o pojemności 280 Ah, a nawet znacznie większej.

Takie akumulatory są też składane w wygodne pakiety, z wyglądu przypominające samochodowe, choć ściślej mówiąc, stanowiące ich zamienniki. Dostępne są nawet obudowy pozwalające zastąpić nimi akumulatory do UPS-ów. Najczęściej stosuje się w nich ogniwa w rozmiarze 32700. Opisywałem już kilka takich rozwiązań: pierwsze, drugie i trzecie. Nawiasem mówiąc, wszystkie są teraz wykorzystywane do zasilania UPS-ów. W ogóle mam już na koncie całkiem sporo recenzji akumulatorów LiFePO4.

Rzecz w tym, że zakres napięć roboczych akumulatorów LiFePO4 wynosi około 2,5–3,65 V, więc pakiet z 4 ogniw zapewnia zakres 10–14,6 V, w pełni odpowiadający akumulatorowi kwasowo-ołowiowemu 12 V.
Ponadto akumulatory LiFePO4 znacznie lepiej znoszą pracę buforową. Trzeba jednak utrzymywać napięcie końcowe ładowania na poziomie około 3,45 V na ogniwo, czyli 13,8 V dla pakietu z 4 akumulatorów. To również w pełni odpowiada napięciu pracy buforowej akumulatorów kwasowo-ołowiowych.
Akumulator LiFePO4 jest też znacznie bezpieczniejszy niż „zwykłe” akumulatory, co ma szczególne znaczenie przy stosowaniu ich w systemach zasilania awaryjnego.
Oczywiście są też pewne wady. Po pierwsze, cena — takie akumulatory są wyraźnie droższe od kwasowo-ołowiowych, ale mają też znacznie dłuższą żywotność, więc w dłuższej perspektywie są bardziej opłacalne. Druga wada to konieczność stosowania balansera (obowiązkowo) i układu zabezpieczającego (zalecane). Układ zabezpieczający jest potrzebny na wypadek „rozjechania się” napięć pod koniec ładowania lub rozładowywania. Jeśli jednak ogniwa mają bardzo zbliżoną pojemność i używamy balansera, można zawęzić zakres napięć roboczych falownika, aby napięcie żadnego z ogniw nie wyszło poza dopuszczalne granice.

Kolejnym ciekawym rodzajem akumulatorów litowych są akumulatory litowo-tytanowe, czyli LTO.
Są one dostępne w różnych formatach. Najczęściej spotyka się cylindryczne ogniwa z zaciskami śrubowymi lub ogniwa pryzmatyczne w metalowej obudowie, ale czasem można trafić na bardziej znany rozmiar 18650. Miałem nawet recenzję takich akumulatorów, a także jeszcze bardziej nietypowych, w obudowie przypominającej zwykły kondensator elektrolityczny.

Zaletą tego typu akumulatorów jest bardzo długa żywotność, duży prąd rozładowania, szeroki zakres temperatur pracy i bezpieczeństwo użytkowania. Ponadto ich zakres napięć roboczych wynosi około 1,8–2,4 V, co w pakiecie złożonym z 6 ogniw daje zakres 10,8–14,4 V, zbliżony do napięcia roboczego akumulatora kwasowo-ołowiowego.
Takie akumulatory często sprzedaje się w zestawach po 6 sztuk. Zresztą LiFePO4 również są sprzedawane w zestawach, tyle że po 4 sztuki.
Takie akumulatory mają dwie wady: cenę i niekorzystny stosunek pojemności do objętości.

Zanim przejdę do podsumowania, powiem kilka słów o klasach (grade) akumulatorów litowych.
Na stronie produktu często można zobaczyć oznaczenia takie jak Grade-A lub Grade-B. Nie mam w pełni wiarygodnych informacji, ale z tego, co wiem, w praktyce odpowiada to pierwszemu i drugiemu gatunkowi. Po wyprodukowaniu akumulator jest sprawdzany pod kątem zgodności ze specyfikacją techniczną i wyglądu. Jeśli jego pojemność lub impedancja (rezystancja wewnętrzna) nie mieści się w wartościach określonych dla pierwszej klasy, trafia do mniej wymagających zastosowań. Do tej kategorii zaliczają się też akumulatory z możliwymi uszkodzeniami mechanicznymi. Nie oznacza to jednak, że akumulatory Grade-B są złe. Częściej po prostu mają nieco większy rozrzut parametrów, więc na przykład ich pojemność może być trochę mniejsza. Zwykle nie wpływa to na żywotność, a cena jest niższa.

Osobno wspomnę o akumulatorach z AliExpress. Z mojego doświadczenia wynika, że nawet te, które początkowo były w miarę sprawne, choć miały duży rozrzut parametrów, po pewnym czasie mogą po prostu spuchnąć — nawet nieużywane, po prostu po jednym cyklu ładowania i rozładowania.
Chodzi o na przykład te akumulatory. Już wtedy mi się nie spodobały, ale pomyślałem, że może jednak się przydadzą. Leżały więc od czasu publikacji recenzji, a kiedy zaczęła się wojna, postanowiłem na wszelki wypadek zbudować sobie baterię, żeby chociaż naładować telefon, a może i coś jeszcze. Złożyłem ją, naładowałem, wszystko było w porządku, po czym odstawiłem ją na prawie pół roku. Pod koniec lata postanowiłem wykonać cykl rozładowania i ładowania. Już pod koniec rozładowania akumulatory spuchły, a kiedy zacząłem je ładować, musiałem przerwać — po prostu bałem się, że rozerwie je na kawałki...
Szkoda, bo teraz bardzo by mi się przydały. Ostatecznie prawie wszystko wisi na baterii 4S4P z ogniw 32700. :(

Akumulatorów jest więc dużo, ale wybór najlepszego zależy w całości od zastosowania i dostępnych środków.
Akumulatory kwasowo-ołowiowe.
Na początek zwykłe albo żelowe. Ogólnie rzecz biorąc, żelowe są oczywiście lepsze. Nie powiedziałbym, że różnica jest ogromna, ale z mojego doświadczenia wynika, że działają dłużej. Są przy tym droższe, więc decyzja należy do was — „mieć czy nie mieć”.
Kilka słów o akumulatorach kwasowo-ołowiowych w ogóle.
Jeśli chcecie po prostu przetrwać trudny okres, nie wydawać dużo pieniędzy, nie bawić się w składanie baterii, płytki zabezpieczające i balansery, a duża masa wam nie przeszkadza, taki akumulator będzie dobrym wyborem. Dla ścisłości dodam, że istnieją również balansery do akumulatorów kwasowo-ołowiowych. Stosuje się je, gdy kilka akumulatorów jest połączonych szeregowo.
Trzeba też pamiętać, że akumulatora kwasowo-ołowiowego nie da się szybko naładować. Jeśli przerwy między wyłączeniami prądu są krótkie albo prądu częściej nie ma, niż jest, nie zdążycie naładować go w przerwie między wyłączeniami.
Akumulatory niklowe.
Same w sobie są dobre, ale nie produkuje się ich zbyt wiele, a jeśli już, to najczęściej na potrzeby przemysłu. Nie mam tu oczywiście na myśli drobiazgów typu AA itp. Mówiąc wprost: jeśli przypadkiem na nie traficie, będą niedrogie i w dobrym stanie, to czemu nie. Ale kupowanie nowych specjalnie do zasilania awaryjnego? Zastanowiłbym się...
„Zwykłe” i wieloskładnikowe akumulatory litowe.
W kontekście zasilaczy UPS od razu skreśliłbym zastosowanie „zwykłych” akumulatorów litowych — zbyt wiele z nimi problemów. Wieloskładnikowe wypadają lepiej, zwłaszcza pod względem bezpieczeństwa. Jak już pisałem, niewygodne napięcie, konieczność kontrolowania napięcia na ogniwach i pewne trudności z pracą buforową stwarzają problemy. Moim zdaniem największym z nich jest właśnie napięcie. Ogólnie to raczej rozwiązanie dla entuzjastów.
Akumulatory litowo-żelazowo-fosforanowe
Moim zdaniem, jeśli chcecie, żeby bateria służyła stosunkowo długo, była bezpieczna i szybko się ładowała, to chyba najlepszy wybór. Takie akumulatory są droższe od kwasowo-ołowiowych, ale są mało wymagające w eksploatacji, zapewniają więcej cykli, mają mniejszy spadek oddawanej energii przy dużych prądach obciążenia i mogą długo pracować przy dużych prądach. Można je też w pełni naładować w kilka godzin, więc myślę, że warto dopłacić.
Poza ceną wadą jest konieczność zastosowania balansera i płytki zabezpieczającej oraz złożenia tego wszystkiego. Z ogłoszeń można jednak znaleźć osoby, które złożą wam całość za odpowiednią opłatą.
Akumulatory litowo-tytanowe
Chyba jedyną istotną wadą jest cena. To rozwiązanie dla tych, którzy chcą czegoś drogiego i dobrego, bez kompromisów. Biorąc pod uwagę ogromną żywotność, często wystarczy złożyć baterię i zapomnieć o wymianie. Sam raczej nie zdecydowałbym się jednak na złożenie takiej baterii, chyba właśnie ze względu na cenę — zwłaszcza że pracy prawie nie ma :(
Na razie to wszystko o akumulatorach. W następnej części chciałbym wyjaśnić, jak złożyć baterię, dobrać akumulatory, obliczyć jej konfigurację itp. Może jednak macie ciekawsze pytania i tematy na artykuł, przez które zmienię zdanie. Piszcie śmiało, to dla mnie ważne ;)
Tę stronę znaleziono, wyszukując:
буферный режим lifepo4 bms накапливает ошибку, лучше инвертор по напряжению, батарея для ибп ,eathysq ht;bv 14 djkmn, как использовать lifepo4 в буферном режиме, как дать нагрузку на аккумулятор 24 вольта lifepo4, кислотном аккумуляторе в буферном режиме какое напряжение, литий ферумм акк в буферном режиме, буферное напряжение аккумулятора lifepo, буферный режим lifepo4 аккумулятор 12 вольт, li ion в буферном режиме, https://www.kirich.blog/stati/informaciya-dlya-nachinayuschih/1116-osobennosti-avtonomnogo-pitaniya-ili-chto-delat-v-sluchae-veernyh-otklyucheniy-chast-3-akkumulyatory, lifepo4 в буферном режиме, lifepo4 аккумулятор в буферном режиме, lifepo4 работа в буферном режиме, сделать 3 вольта с 3.7, 1, lifepo4 эксплуатация в буферном режиме, почему пухнут аккумулятор, SF8E40103/18V
буферный режим lifepo4 bms накапливает ошибку, лучше инвертор по напряжению, батарея для ибп ,eathysq ht;bv 14 djkmn, как использовать lifepo4 в буферном режиме, как дать нагрузку на аккумулятор 24 вольта lifepo4, кислотном аккумуляторе в буферном режиме какое напряжение, литий ферумм акк в буферном режиме, буферное напряжение аккумулятора lifepo, буферный режим lifepo4 аккумулятор 12 вольт, li ion в буферном режиме, https://www.kirich.blog/stati/informaciya-dlya-nachinayuschih/1116-osobennosti-avtonomnogo-pitaniya-ili-chto-delat-v-sluchae-veernyh-otklyucheniy-chast-3-akkumulyatory, lifepo4 в буферном режиме, lifepo4 аккумулятор в буферном режиме, lifepo4 работа в буферном режиме, сделать 3 вольта с 3.7, 1, lifepo4 эксплуатация в буферном режиме, почему пухнут аккумулятор, SF8E40103/18V
Pytania i odpowiedzi
Jaki ciągły prąd rozładowania ma rozruchowy akumulator kwasowo-ołowiowy 60 Ah?
Około 6–10 A, czyli 70–120 W przed uwzględnieniem strat falownika. Wartości takie jak 250–500 A dotyczą krótkotrwałego prądu rozruchowego.
Ile trwa ładowanie akumulatora kwasowo-ołowiowego po przerwie w dostawie prądu?
Przy prądzie ładowania 0,1–0,15C pełne naładowanie zajmuje około 7–12 godzin. Akumulator może więc nie zdążyć naładować się między przerwami.
Jaki akumulator autor uważa za odpowiedni do długotrwałego zasilania awaryjnego?
Fosforanowo-żelazowo-litowy (LiFePO4): autor wymienia bezpieczeństwo, długą żywotność, pracę przy dużym obciążeniu i ładowanie w kilka godzin. Zestaw wymaga balansera i układu zabezpieczającego.
Oblicz samodzielnieWszystkie kalkulatory
Produkty w obniżonych cenach
Może Cię zainteresować
Produkty w obniżonych cenach
Wesprzyj projekt
Wszystkie materiały na stronie i porady są bezpłatne, ale będziemy wdzięczni za wsparcie projektu i kanału!
Komentarze23
Omów na forumMasz pytanie lub własne doświadczenia? Omów artykuł z autorem i czytelnikami — na forum wygodnie pokazuje się schematy i zdjęcia.
Przejdź na forumKomentować mogą zarejestrowani czytelnicy. Rejestracja zajmuje minutę, a zalogować się można za pomocą tego samego konta co na forum.
Zaloguj sięRejestracja




Komentarze są publikowane w języku oryginału.